Linux Dosya ve Dizin Hiyerarşisi: Verileri Organize Etme Sanatı

Bir Linux sunucusuna ilk kez bağlandığınızda / altında yirmiye yakın dizin görürsünüz ve hiçbirinin adı ne işe yaradığını söylemez: /etc, /opt, /srv, /var. Bu isimler rastgele seçilmedi — her biri Filesystem Hierarchy Standard (FHS) adlı bir sözleşmenin parçası. O sözleşmeyi bilen yönetici, ömründe hiç görmediği bir dağıtımda bile log dosyasını, yapılandırmayı ve kullanıcı verisini nerede arayacağını bilir.

Bu yazıda kök dizinin altındaki yapıyı dizin dizin geziyoruz: her dizinin görevi ne, hangi veri nerede durur ve bu ayrım yedekleme ile sorun giderme kararlarınızı nasıl belirler.

Kök Dizin / ve usr-merge: /bin Artık Bir Sembolik Link

Linux’ta tek bir ağaç vardır ve kökü /‘tır. Windows’taki gibi ayrı C:, D: sürücü harfleri yoktur; ikinci bir disk de sürücü harfi almaz, bu ağacın bir dalına bağlanır.

Ağaca girmeden önce bilinmesi gereken bir değişiklik var: Debian 12, Ubuntu 22.04, RHEL 9 ve Arch gibi güncel dağıtımlarda /bin, /sbin ve /lib artık gerçek dizin değil, sembolik linktir. Kendi sisteminizde doğrulayın:

ls -ld /bin /sbin /lib
# lrwxrwxrwx 1 root root 7 Haz 12 09:41 /bin  -> usr/bin
# lrwxrwxrwx 1 root root 8 Haz 12 09:41 /sbin -> usr/sbin
# lrwxrwxrwx 1 root root 7 Haz 12 09:41 /lib  -> usr/lib

Linkin tam olarak nereyi gösterdiği dağıtıma göre değişir: yukarıdaki çıktı Debian 12’ye ait, Arch ise sbin‘i tamamen bin içinde eritmiştir (/sbin -> usr/bin, /usr/sbin -> bin). Aşağıdaki açıklamalar bu dizinlerin görevini anlatır; dosyaların fiziksel olarak durduğu yer güncel sistemlerde her hâlükârda /usr altıdır.

Yeniden Kurulabilenler: /usr, /usr/local, /boot

Bu grubun ortak özelliği şu: içeriği paket yöneticisiyle yeniden üretilebilir. Diski kaybederseniz apt install ya da pacman -S bunları geri getirir; yedekleme planınızda öncelikli değildirler.

• /usr — sistemin asıl gövdesi. Adı “user” değil Unix System Resources’tan gelir; tüm kullanıcıların paylaştığı program, kütüphane ve belge burada durur. /usr/bin komutlar, /usr/lib paylaşılan kütüphaneler, /usr/share mimariden bağımsız veri (man sayfaları, ikonlar).
• /usr/local — paket yöneticisinin asla dokunmadığı alan. Elle derlediğiniz yazılım ve yazdığınız betikler buraya gider; /usr/local/bin varsayılan PATH‘te zaten vardır.
• /boot — çekirdek (vmlinuz-*), initramfs ve önyükleyici dosyaları. Ayrı bir bölüm olarak kurulduysa ve dolduysa çekirdek güncellemesi yarıda kalır; eski çekirdekleri temizlemek gerçek bir bakım işidir.
• /bin, /sbin, /lib — usr-merge sonrası /usr altına yönlenen tarihsel isimler. /sbin‘deki komutlar herkes tarafından çalıştırılabilir; root yetkisi isteyen şey komutun kendisi değil, yaptığı iştir.

Yeniden Kurulamayanlar: /etc, /home, /var, /srv, /opt

Yedeklemenin asıl konusu bu gruptur. Buradaki hiçbir şey paket yöneticisinden geri gelmez — hepsi ya sizin yazdığınız ya da sistemin zamanla biriktirdiği veridir.

• /etc — sistemin ve kurduğunuz her uygulamanın yapılandırma dosyaları. Tamamı düz metindir, bu yüzden sürüm kontrolüne alınabilir; birçok yönetici /etc‘yi git altında tutar.
• /home — kullanıcı ev dizinleri (/home/murat). Kişisel dosyaların yanında kullanıcıya özel ayarlar da burada: ~/.ssh, ~/.bashrc.
• /root — root kullanıcısının ev dizini, /home altında değildir. Sebebi pratiktir: /home ayrı bir diskte olabilir ve o disk bağlanamazsa root’un yine de bir ev dizini olması gerekir. İzinleri dardır (drwx------ ya da drwxr-x---).
• /var — sürekli büyüyen veri: /var/log günlükler, /var/lib veritabanı ve uygulama durumu, /var/spool kuyruklar. Diski dolduran dizin neredeyse her zaman budur.
• /srv — sunucunun dışarıya servis ettiği veri: web kök dizini, FTP paylaşımı. Varsayılan olarak kullanan dağıtım azdır ama FHS’in bu iş için önerdiği yer burasıdır.
• /opt — paket yöneticisinden gelmeyen üçüncü taraf yazılım. /usr altına dağılmak yerine kendi ağacını tek bir dizinde kurar: /opt/uygulama/bin, /opt/uygulama/lib.

Bir dizin değil ama bu grupla birlikte anılmayı hak eden tek dosya /etc/fstab: hangi disk bölümünün açılışta nereye ve hangi seçeneklerle bağlanacağını satır satır tarif eder. Yanlış yazılmış tek bir satır sistemin açılmamasına yol açabilir; bu yüzden düzenlemeden önce kopyasını almak alışkanlık hâline gelmelidir.

Diskte Yer Kaplamayanlar: /proc, /sys, /dev, /run

Bunlar gerçek dosya sistemi değildir. Çekirdeğin bellekteki durumunu dosya arayüzüyle gösterirler; sistem kapandığında içerikleri kaybolur ve yedeklenecek bir şey yoktur:

stat -f -c '%n → %T' /proc /sys /run
# /proc → proc
# /sys → sysfs
# /run → tmpfs

• /proc — çalışan her süreç için PID’siyle adlandırılmış bir dizin: /proc/1, /proc/2324. top ya da ps çıktısında soldaki PID sütununda gördüğünüz her numaranın burada bir karşılığı vardır; bu araçlar bilgiyi başka bir yerden değil, oradaki dosyalardan okur.
• /sys — çekirdeğin aygıt ve sürücü ağacı. /proc‘tan farkı bakış açısıdır: /proc süreçlere, /sys donanıma bakar. Fan hızı, pil durumu, ağ kartı sayaçları burada.
• /dev — aygıtların dosya arayüzü. /dev/sda diskin kendisi, /dev/null yazılan her şeyi yutan sanal aygıttır. Bunlar aygıtın var olduğunu bildiren işaretler değil, aygıtla konuşulan kapılardır.
• /run — açılıştan beri biriken çalışma zamanı verisi: PID dosyaları, soketler. RAM’dedir, her açılışta sıfırdan oluşur.

Bağlama Noktaları ve Geçici Alan: /mnt, /media, /tmp

• /mnt — yöneticinin elle bağladığı dosya sistemleri için ayrılmış, normalde boş duran dizin. Bir yedek diskini mount /dev/sdb1 /mnt/yedek ile buraya bağlarsınız.
• /media — USB bellek, harici disk ve CD gibi çıkarılabilir ortamların masaüstü ortamı tarafından otomatik bağlandığı yer. Aradaki fark niyettir: /mnt sizin, /media sistemin.
• /tmp — geçici dosyalar. Kalıcı olduğunu varsaymayın: birçok güncel dağıtımda /tmp diskte değil RAM’dedir (tmpfs) ve yeniden başlatmada tamamen kaybolur. Diskte tutan sistemlerde bile systemd-tmpfiles belirli bir yaşın üstündeki dosyaları siler; Arch ve Fedora’da varsayılan 10 gündür (/usr/lib/tmpfiles.d/tmp.conf).

Sözleşmeye Uymazsanız Ne Olur

Yanlış dizin seçmek hemen hata vermez — bedeli aylar sonra çıkar. En sık görülen üçü:

• Kendi betiğinizi /usr/bin‘e koymak. O dizinin sahibi paket yöneticisidir. Aynı ada sahip bir dosya getiren bir güncelleme betiğinizin üzerine yazar ve kimse bir silme komutu çalıştırmadığı için sebep uzun süre bulunamaz. Doğru yer /usr/local/bin.
• Uygulama verisini /tmp‘ye yazmak. Yukarıdaki sebeple veri ya ilk yeniden başlatmada ya da onuncu günde yok olur. Test ederken çalışır, üretimde bir gece kaybolur.
• /var‘ı ayrı bölüm yapmadan log biriktirmek. /var/log kök bölümle aynı diskteyse dolduğunda sistemin tamamı yazamaz hâle gelir: paket yöneticisi çalışmaz, yeni oturum açılamaz. Disk doluysa ilk bakılacak yer du -sh /var/* çıktısıdır.

Sonuç

Dizin yapısının tamamını ezberlemek gerekmez; üç ayrımı bilmek yeter:

• Yapılandırma /etc‘de, değişen veri /var‘da, paylaşılan kaynaklar /usr‘de durur. Bir sunucuyu yedeklerken bakacağınız yer bu ayrımdır: /usr altındakiler paket yöneticisiyle yeniden kurulabilir, /etc‘deki değişiklikleriniz ve /var‘daki veriniz kurulamaz.
• /proc ve /sys diskte yer kaplamaz. Çekirdeğin canlı durumunu dosya gibi gösteren sanal dosya sistemleridir; sistem kapandığında içerikleri kalmaz. top komutunun okuduğu değerler de oradan gelir.
• Bir dosyayı nereye koyacağınız tercih değil, sözleşmedir. Kendi yazılımınızı /opt‘a, yazdığınız betikleri /usr/local/bin‘e koyduğunuzda sizden sonraki yönetici nerede arayacağını bilir.

Yol haritasının 2. bölümünü — temel kabuk kavramlarını — burada tamamladık. Sırada temel komutlar ve dosya işlemleri var: Dosya Oluşturma ve Kopyalama (touch, cp). Serinin tamamına GNU/Linux Öğrenme Yolculuğu sayfasından ulaşabilirsiniz.